Van participatie naar betrokkenheid in energietransitie

Onderzoek, onderwijs
Ontwikkeling

In de praktijk blijkt burgerparticipatie minder eenvoudig dan het op papier lijkt. Tijdens het webinar ‘De kracht van verbinding: van burgerparticipatie naar burgerbetrokkenheid’ van NPLW stond precies die spanning centraal: hoe zorg je dat bewoners niet alleen meedoen, maar zich ook echt betrokken voelen? In het webinar deelden Irene Bronsvoort, onderzoeker van de Universiteit Utrecht en Marianne de Koning van De Verbindingskamer inzichten uit onderzoek en praktijkervaringen uit de Rotterdamse wijk Bospolder Tussendijken.

Onderzoeker Irene Bronsvoort (Universiteit Utrecht/IPW Klimaatwerk) legt uit dat ambtenaren en andere belanghebbenden het moeilijk vinden om burgers écht te betrekken bij de energietransitie. “Er zijn allerlei participatietools. Maar in de praktijk, blijkt uit onderzoek, komt niet iedereen naar informatiebijeenkomsten. Wij zien in onderzoek wat we de participatieparadox noemen. Er zijn steeds meer mogelijkheden om bewoners te betrekken, maar in de praktijk leidt dat niet tot betere besluiten en ook niet altijd tot betere samenwerking.” Ze schreef hierover haar proefschrift ‘Nieuwe Aansluitingen? Vormgeven aan burgerbetrokkenheid in de energietransitie in de wijk’ en maakte als onderdeel van haar onderzoek een documentaire over de wijk Bospolder Tussendijken.

Pleidooi burgerbetrokkenheid

Participatie is vaak georganiseerd in losse momenten: informatiebijeenkomsten, inspraakavonden of digitale consultaties. Daarin kunnen bewoners reageren op plannen die grotendeels al zijn bedacht. Bronsvoort pleit daarom voor burgerbetrokkenheid. “Dit doe ik om te laten zien dat er heel veel verschillende vormen en manieren zijn waarop bewoners zich uiten in de energietransitie, maar ook bij allerlei andere onderwerpen die spelen in de wijk. Participatie veronderstelt dat het initiatief bij de overheid ligt. Terwijl burgerbetrokkenheid juist open laat waar het initiatief ligt.” Met burgerbetrokkenheid kan er een duurzame relatie tussen bewoners, professionals en gemeente ontstaan, waarbij mensen vanaf het begin meedenken, meebeslissen en soms zelf initiatiefnemer zijn. Deze verschuiving is volgens Bronsvoort essentieel als de energietransitie maatschappelijk draagvlak moet krijgen. Betrokkenheid vraagt om continuïteit: niet één gesprek, maar een doorgaande dialoog. Het betekent ook dat professionals aanwezig zijn in de wijk, zichtbaar zijn en terugkomen met wat er met inbreng is gedaan. Voor bewoners vormt dat een belangrijke basis voor vertrouwen.

Wat vinden bewoners belangrijk?

Tijdens het webinar van NPLW werden de onderzoeksresultaten gekoppeld aan praktijkervaringen uit Bospolder Tussendijken, een project dat in november 2025 de Warmtenetwerk Award won. Uit dit voorbeeld blijkt dat de werkelijkheid in buurten complex is: verschillende talen, culturele achtergronden, leefwerelden en prioriteiten lopen door elkaar heen. Tegelijkertijd is er veel veerkracht, lokale kennis en initiatief. De energietransitie blijkt daarmee geen puur technisch vraagstuk te zijn, maar ook een sociaal en relationeel proces. Langdurige aanwezigheid en wederzijds leren zijn hierbij essentieel. Niet alleen om informatie op te halen, maar ook om te begrijpen wat bewoners belangrijk vinden en hoe beleid daar beter op kan aansluiten. De betekenis van het begrip burgerbetrokkenheid kwam in het webinar nadrukkelijk aan bod. Waar participatie regelmatig wordt opgevat als een procedure of methode, verwijst betrokkenheid naar een veel bredere houding en relatie. Het gaat om verbinding, eigenaarschap, gedeelde verantwoordelijkheid en ruimte voor initiatief van onderop. Betrokkenheid kent verschillende vormen: actief mee-organiseren, meedenken over plannen, deelnemen aan bewonerscollectieven of energiecoöperaties, maar ook stil meeleven en vertrouwen op professionals. Niet iedereen wil of kan voorop lopen, maar dat maakt hun betrokkenheid niet minder waardevol.

Hoe gaat het met u?

Voor professionals in de wijk, zoals participatieadviseurs, buurtwerkers en projectleiders duurzame warmte, ligt er een cruciale rol. Uit het webinar kwam naar voren dat hun werk minder draait om het uitvoeren van participatie-instrumenten en meer om het bouwen van relaties. Aanwezig zijn, luisteren, terugkoppelen en volhouden, vormen daarbij de kern. Dat wordt omschreven door Marianne de Koning van De Verbindingskamer. Ze deelt hoe zij in de wijk werkt aan verbinding tussen bewoners, gemeente, uitvoerende partijen en andere organisaties. Haar aanpak kenmerkt zich door langdurige aanwezigheid in de wijk en laagdrempelige ontmoetingen. Daarnaast heeft ze aandacht voor wat er in de wijk speelt, ook los van de energietransitie. “En dat gaat vaak om een heel simpele vraag: Hoe gaat het met u? We keken niet naar techniek. Wij keken echt naar die bewoner. En dat vond ik het mooie van deze aanpak. En dat wil ik ook iedereen aanbevelen.” Dat vraagt vaak om een andere manier van werken binnen gemeenten en andere belanghebbende organisaties. Tijd en vertrouwen worden even belangrijk als plannen en procedures. Betrokkenheid kan niet worden afgedwongen met formats of stappenplannen; het ontstaat door echte ontmoeting en samenwerking tussen alle partijen. De Koning: “Je gaat in gezamenlijkheid kijken hoe het aangepakt wordt in plaats van dat alles op iemands bordje terecht komt. Daarvoor is een convenant ondertekend. Dat klinkt procedureel, maar het werkt heel fijn. Als je weet dat het in alle lagen van de organisaties ondersteund wordt, dan weet je dat rugdekking hebt.”

Gezamenlijk eigenaarschap

Burgerbetrokkenheid is geen nieuw modewoord, maar een noodzakelijke volgende stap in de energietransitie. Waar klassieke participatie vooral gericht is op inspraak, draait betrokkenheid om relatie, continuïteit en gezamenlijk eigenaarschap. Dat vraagt om tijd, nabijheid en het durven loslaten van strak afgebakende participatiekaders. De kern is verbinding: elkaar kennen, serieus nemen wat er leeft in wijken en samen verantwoordelijkheid dragen voor de veranderingen die nodig zijn. Alleen op die manier kan de energietransitie niet alleen technisch, maar ook maatschappelijk slagen.

Meer informatie:

Auteur: Joop van Vlerken

Deel: